Autorem artykułu jest lek. wet. Krystyna Szulc.
Autor zdjęcia: Brian Hoskins.
◊ ◊ ◊
U niektórych ras psów, w tym też i sheltie stwierdzono zwiększoną wrażliwość na niektóre leki. Czynnikiem odpowiedzialnym za nadwrażliwość jest mutacja genu MDR1, który odpowiada za prawidłowe wchłanianie leków do organizmu. Gen ten kieruje działaniem proteiny o nazwie
P-glycoprotein, która jest zlokalizowana na powierzchni mózgu (również w nerkach i w wątrobie).
P-glycoproteina znajduje się na powierzchni komórek pokrywających wewnętrzne ściany naczyń krwionośnych oplatających te narządy. Odpowiada ona za niedopuszczanie lub wypompowywanie toksyn i leków z tych narządów.
Gdy gen jest niezmieniony, toksyny takie jak Ivermectin i jej pochodne, nie mogą dostać się do tkanki nerwowej. W przypadku modyfikacji genu brak jest tej ochrony i substancje szkodliwe w wysokich stężeniach docierają bezpośrednio do tkanki nerwowej. W efekcie podanie szkodliwych leków psom dotkniętym tym defektem powoduje silne skutki uboczne. Objawia się to problemami z ruchem, koordynacją, dreszczami, zawrotami głowy, wymiotami, powiększeniem źrenic, zwiększonym ślinieniem i może prowadzić do śmierci.
Wada ta występuje głównie u psów pasterskich w różnym natężeniu, choć spotyka się ją też np. u długowłosych whippetów.
Owczarki szetlandzkie są rasą, u której nasilenie zmian genu jest stosunkowo niewielkie w porównaniu z np. collie, czy owczarkami australijskimi. U sheltie mutację genu zaobserwowano u 15 % populacji, podczas gdy u owczarków australijskich aussie wada ta pojawia się w 50%, a u collie nawet do 70%! Inne rasy mające zmodyfikowany gen to bobtaile, białe owczarki szwajcarskie, border collie i owczarki niemieckie, ale u tych ras zmiany występują znacznie w mniejszym stopniu.
Psy zdrowe, bez mutacji genu mają MDR1+/+, psy z mutacją genu MDR1-/- i mieszance, heterozygoty MDR1+/-.
Badania genetyczne można wykonać w Laboklinie.
Do leków niebezpiecznych należą przede wszystkim leki przeciw pasożytnicze Iwemectina (Ivomec) i pochodne opium, leki hamujące biegunkę Loperamid (Immodium).
Pełniejsza lista leków niebezpiecznych to:
Środki odrobaczające: Ivermectin, Selamectin, Moxidectin, Doramectine, Abamectine, Milbemycine
Leki nasercowe: Digoxin, Quinidine, Digitoxine, Diltiazem, Vérapamil
Gastrologiczne: Loperamid, Domperidon, Cimetidine, Ondansetron, Imodium, Loperal
Preparaty immunosupresyjne: Cyclosporin A, Tacrolimus
Leki onkologiczne: Doxorubicine, Paclitaxel, Vincristine, Vimblastine, Dactinomicine, Mitoxantrone
Narkotyki, leki uspakajające i usypiające: Morfina, Acepromazyna, Butorfanol
Antybiotyki: Erythromycin, Doxycyclina, Grepafloxacin, Sparfloxacine
Środki przeciwdrgawkowe: Fenytoina
Środki hormonalne: Oestradiol, Dexamethasone, Hydrocortisone.
Wiele z tych leków stosowane jest bardzo rzadko, w sporadycznych przypadkach, jak np. antybiotyk Vincristina, Vimblastina, Doxorubicine. Są to antybiotyki używane w leczeniu niektórych chorób nowotworowych. Dają zawsze u wszystkich chorych zwierząt wiele przykrych objawów ubocznych, a i ich skuteczność bywa różna. Nie zawsze właściciele decydują się na takie leczenie, a i lekarz weterynarii rzadko zaleca ich stosowanie. Podobnie rzadko i tylko w niektórych przypadkach chorób nowotworowych (głównie) stosujemy Cyclosporin.
Najczęściej spotykamy się z problemem podawania leków przeciw pasożytniczych takich jak: Ivermectin, Selamectin, Moxidectin, Doramectine, Abamectine, Milbemycine;
Leki nasercowe – Digoxin, Gigitoxine, Quinidine, Verapamil;
Leki stosowane w chorobach przewodu pokarmowego – Loperamid, Immodiu, Loperal;
Leki stosowane do uspakajania zwierząt do zabiegów i do narkozy;
Antybiotyki stosowane w leczenie stanów zapalnych bakteryjnych – Doxycyclina, Erytromycyna;
Leki przeciwzapalne – Sterydy (Hydrocortison, Encorton, Dexamethasom, Prednisolon);
Inne leki hormonalne Oestriadol stosowany rzadko u suk, czy leki przeciwdrgawkowe np. Fenytoina stosowana np. w leczeniu padaczki.
Jakie więc jest niebezpieczeństwo podawania tych leków u psów mających zmutowany gen, lub tych, których właściciele nie badali i nie wiedzą, czy coś grozi ich psu?
Naukowcy potwierdzili, że występuje szkodliwość kilku z leków.
Według badań leki podzielono na grupy w zależności od ich działania i toksyczności:
Leki, które zostały udokumentowane jako niebezpieczne u psów z mutacją MDR1:
Iwermektyna (lek przeciw pasożytniczy). Daje wyraźne objawy neurologiczne u heterozygotycznych (mutant/normal) i w krótkim czasie może doprowadzić do śmierci u homozygotycznych (mutant/mutant) zwierząt. Jest stosowany w leczeniu nicieni sercowych, jednak ze względu
na znacznie niższą dawkę jest nie groźny u psów, które są homozygotyczne dla MDR1.
Selamektyna , milbemycyn i moksydektyny (leki przeciw pasożytnicze). Podobne do iwermektyny; leki te są bezpieczne u psów z mutacją, jeżeli są stosowane w celu zapobiegania nicieniom sercowym w dawce zalecanej przez producenta. Wyższe dawki (zazwyczaj 10-20 razy wyższe) powodują objawy neurotoksyczności u psów ze zmutowanym genem MDR1.
Moxidectin, lek przeciw pasożytniczy stosowany w zapobieganiu inwazji pcheł i kleszczy, znany u nas jako Advocate – stosowanie tego leku u psów ze zmutowanym MDR1 powoduje neurologiczne objawy zatrucia.
Acepromazyna (lek uspokajający i stosowany do premedykacji przed narkozą) u psów z mutacją MDR1 może powodować dłuższe i głębsze objawy sedacji. Zalecane zmniejszenie dawki o 25% u psów o heterozygotycznym MDR1 (mutant/normal), oraz o 30-50% u psów homozygotycznych dla mutacji MDR1 (mutant/mutant).
Butorfanol (lek przeciwbólowy i uspokajający) może powodować głębsze i przedłużone uspokojenie. Zalecane również zmniejszenie dawki o 25% u psów o heterozygotycznym MDR1 (mutant/normal) oraz 30-50% u psów homozygotycznych dla MDR1 (mutant/mutant).
Loperamid, Imodium (lek przeciwbiegunkowy). Może spowodować objawy neurotoksyczności. Tego leku należy unikać u wszystkich psów ze zmutowanym genem MDR1.
Erytromycyna. Antybiotyk ten może powodować objawy neurologiczne u psów ze zmienionym genem MDR1. U collie stwierdzono występowanie objawów neurologicznych po otrzymaniu erytromycyny. Po odstawieniu leku, objawy neurologiczne ustępowały. Niektóre źródła podają Erytromycynę jako lek bezpieczny w stosowaniu u psów z zmutowanym genem MDR1.
Vincristina , Winblastyna, Doxorubicyna (chemioterapia). Wydaje się, że psy z MDR1 są bardziej wrażliwe na działanie tych leków i istnieje duże prawdopodobieństwo wystąpienia objawów niepożądanych leku. Zahamowanie czynności szpiku kostnego, zmniejszenie liczby krwinek, (szczególnie neutrofile) oraz toksyczność GI (anoreksja, wymioty, biegunka) są bardziej prawdopodobne w normalnych dawkach u psów ze zmienionym MDR1. Aby zmniejszyć prawdopodobieństwo ciężkiego zatrucia w tych psów, zaleca się zmniejszenie dawki o 25-30% i ścisłe monitorowanie tych pacjentów.
Ważne jest, że te leki możemy stosować również u wrażliwych psów, ale zmniejszając dawki leku i obserwując reakcję na działanie leków.
Metoclopramid stosowany przy nudnościach i wymiotach do ich hamowania. Działanie leku i jego skutki uboczne są mogą być bardziej nasilone u psów ze zmienionym MDR1. Należy dokładnie obserwować zwierzę.
Leki, które wydają się bezpiecznie tolerowane przez psy z mutacją MDR1:
Cyklosporyna (lek immunosupresyjny). Chociaż wiemy, że cyklosporyna jest pompowana przez P-glikoproteiny (białka kodowanego przez gen MDR1), nie ma udokumentowanej podwyższonej wrażliwości na ten lek u psów z MDR1 w porównaniu do „normalnych” psów. Dlatego nie zaleca się zmiany dawki leku dla psów z mutacją MDR1, a zaleca się monitorowanie stężenia terapeutycznego leków.
Digoksyna (lek nasercowy). Nie ma udokumentowanej podwyższonej wrażliwości na ten lek u psów z MDR1 w porównaniu do „normalnych” psów. Dlatego nie zaleca się zmiany dawki digoksyny dla psów ze zmutowanym genem MDR1, ale zaleca monitorowanie stężenia terapeutycznego leków.
Doksycyklina (antybiotyk). Nie ma udokumentowanej podwyższonej wrażliwości na ten lek u psów z mutacją MDR1 w porównaniu do „normalnych” psów. Dlatego nie zaleca się zmiany dawki doksycykliny.
Leki, które są bezpiecznie tolerowane przez psy z mutacją MDR1:
Morphine, buprenorfina, fentanyl (opioidowe leki przeciwbólowe lub leki przeciwbólowe). Prawdopodobnie leki te są pompowane przez P-glikoproteiny u psów, ponieważ zostały zgłoszone jako pompowane przez glikoproteiny P u ludzi, ale nie są znane żadne doniesienia o toksyczności spowodowane przez te leki u psów z mutacją MDR1. Nie ma konkretnych zaleceń zmniejszenia dawki.
Fenytoina (lek przeciwdrgawkowy) stosowany w leczeniu padaczki, nie wymaga zmiany dawki.
Sterydy – Hydrocortison, Encorton, Dexamethason. Nie dają objawów neurologicznych czy innych objawów związanych z obecnością mutacji genu MDR1. Nie jest wymagana zmiana dawki leku w stosunku do psów zdrowych.
Warto może by zwrócić jeszcze uwagę na inne leki przeciw pasożytnicze, bo z tej grupy jest dużo niebezpiecznych. Inne leki stosowane wewnętrznie jako leki na nicienie i tasiemce znane jako Pyrantelum, Droncit, Drontal, Panacur, Stronghold i ich pochodne są lekami bezpiecznymi i można je stosować u wszystkich psów.
Podobnie, leki przeciw pasożytnicze stosowane w ochronie przed pchłami i kleszczami jak – Advantix, Advantage, Expot, Frontline, Kiltix, Taktic (stosowany do miejscowego leczenia nużycy) są lekami bezpiecznymi dla wszystkich psów z mutacją i bez mutacji genu MDR1.
Inne leki mogą być również spokojnie stosowane u wszystkich psów. Należy jednak pamiętać, że każdy lek może wywołać różne objawy uboczne, które mogą wystąpić u psów. Objawy te nie mają jednak nic wspólnego z obecnością zmutowanego genu MDR1 i mogą zależeć od indywidualnej wrażliwości danego osobnika, reakcji alergicznych, a czasem dawki i czasu stosowania leku.
Niektóre z nich np. kortyzony powinny być podawane po jedzeniu i podczas leczenia nimi powinno podawać się leki osłaniające śluzówkę żołądka, antybiotyki – Doxycyclinę, czy Erytromycynę razem z lekami chroniącymi prawidłową florę bakteryjną jelit.
◊ ◊ ◊
Na koniec życzę wszystkim, by nikt nie musiał stosować swemu psu leków nie tylko z listy niebezpiecznych, ale żadnych innych, bo to oznacza, że nasze psy są zdrowe. A jeśli przyjdzie konieczność podawania leku z wymienionej listy, to większość z nich można stosować. Musimy pamiętać tylko o odpowiedniej dawce, a może zastąpić go innym, bezpieczniejszym lekiem.
Bardzo przystępnie napisany artykuł:)